Instytut Pedagogiki został powołany w dniu 14 maja 1973 roku zarządze­niem Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. Instytut ten powstał w wyniku przekształcenia Katedry Pedagogiki, funkcjonującej w uczelni przez 20 lat. Katedrę Pedagogiki kreowano 1 stycznia 1953 roku w miejsce działającego od 1950 roku, a więc od powstania Państwowej Wyższej Szkoły Pedagogicznej we Wrocławiu, tzw. Zespołu Pedagogicznego. W działalności Państwowej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w zakresie opieki nad pedagogi­cznym przygotowaniem nauczycieli i pedagogicznymi kierunkami studiów można wyodrębnić 4 struktury organizacyjne:
a) Zespół Pedagogiczny - 1950-1952;
b) Katedra Pedagogiki - 1953-1973;
c) Instytut Pedagogiki - 1973;
d) Instytut Nauk Pedagogicznych - 1989 do chwili obecnej.

Na działalność Katedry Pedagogiki istotny wpływ wywarło przekształcenie byłej Państwowej Wyższej Szkoły Pedagogicznej z uczelni typu zawodowego w uczelnię o szerszych uprawnieniach akademickich, co nastąpiło w 1954 roku. Wtedy to wyższe szkoły pedagogiczne przeszły na czteroletnie studia magisterskie. Było to równoznaczne z dążeniem do likwidacji dwuszczeblowości kształcenia na szczeblu wyższym. Druga istotna okoliczność wiąże się z faktem przeniesienia WSP z Wrocławia do Opola latem 1954 roku.

Od samego początku kierownikiem Zespołu, a następnie Katedry Pedagogi­ki był dr Witold Kruk-Ołpiński, w tamtym okresie zastępca profesora.

Powołanie Katedry Pedagogiki oznaczało nadanie wysokiej rangi przedmiotom pedagogicznym w uczelni typu pedagogicznego. Fakt ten stwarzał także lepsze możliwości koordynacji działalności dydaktyczno-wychowawczej w zakresie przygotowania przyszłych kandydatów do zawodu nauczycielskiego, otwierał szerokie możliwości organizacji pracy naukowo-badawczej w zakre­sie pedagogiki szkolnej, praktyki pedagogicznej studentów oraz badania jako­ści kształcenia nauczycieli. W tych także kierunkach rozwijana była działal­ność Katedry Pedagogiki przez wiele lat. Wiązała ona bezpośrednio swoją działalność z pracą metodyk szczegółowych, programując całokształt działal­ności w zakresie psychologicznego, dydaktycznego, pedagogicznego i meto­dycznego przygotowania młodzieży studenckiej. W okresie wrocławskim z uczelnią związany był prof. dr Stefan Kaczmarek, który był wykładowcą pedagogiki. Historię wychowania prowadził początkowo prof. dr Jan Konop­nicki, który następnie współpracował z uczelnią przez wiele lat także w Opo­lu, prowadząc wykłady z pedagogiki. Opiekę nad higieną szkolną przez pe­wien czas sprawowała prof. dr Janina Czyżewska z Akademii Medycznej we Wrocławiu. Psychologię z kolei prowadził od samego początku i przez cały okres swej pracy w uczelni dr Witold Kruk-Ołpiński, zasłużony organizator Katedry Pedagogiki i zasłużony pracownik uczelni.

Już w okresie wrocławskim w uczelni wypracowano właściwą organizację praktyk pedagogicznych studentów. Główną cechą realizowanej praktyki było oderwanie studenta od zajęć w uczelni i związanie go na pewien okres z pracą w szkole. W ten sposób powstała koncepcja praktyki ciągłej, praktyki długiej. Tę właśnie organizację praktycznego kształcenia studentów ówczesne Ministerstwo Oświaty zaleciło wszystkim wyższym szkołom pedagogicznym w kraju do stosowania.
W pierwszych latach istnienia WSP w Opolu mimo usługowego charakteru działalności Katedry Pedagogiki - w jej strukturze występuje pewne ukierun­kowanie działalności naukowo-badawczej. Utworzono tzw. sekcje kierunko­we. Kierownikiem Sekcji Nauk Pedagogicznych był przez kilka lat dr Jan Zborowski, pierwszy rektor WSP w Opolu, następnie przez wiele lat profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Sekcją Nauk Filozoficznych kierował dr Sewe­ryn Dur, zaś Sekcją Historii Oświaty i Wychowania dr Józef Madeja, Sekcją Psychologiczną zawiadywał dr W. Kruk-Ołpiński.

Rozwój uczelni w nowym środowisku wpływał na poszerzenie zadań Ka­tedry Pedagogiki, w związku z czym powiększał się skład personalny. Pod koniec lat 50. i na początku 60. w Katedrze pracowali: prof. dr Józef Madeja, prof. dr Jan Konopnicki, doc. dr Stanisław Grochmal, doc. dr Marian Wacho­wski, dr Krzysztof Kwaśniewski, dr Franciszek Marek, dr Zygmunt Łomny, dr Franciszek Czech, dr Halina Smolińska, dr Irena Szmitrowska, dr Marian Treszel, mgr Władysław Czermiński, mgr Janusz Michułowicz, mgr Tadeusz Rylke, mgr Bogusław Wieczorek, lek. Med. Józef Morawiec.

W okresie tym zwiększyła się aktywność Katedry na polu naukowym, szczególnie w aspekcie badań historyczno-oświatowych dotyczących Śląska

oraz badań w zakresie pedagogiki eksperymentalnej, szczególnie zaś w zakre­sie uwarunkowań powodzenia szkolnego oraz opóźnienia w nauce. W pier­wszej dziedzinie wysoki dorobek naukowy osiągnął prof. dr Józef Madeja i jego zespół, a drugiej prof. dr Jan Konopnicki i jego współpracownicy.

Ważnym osiągnięciem Katedry Pedagogiki było rozszerzenie jej działalno­ści dydaktycznej. Powołanie kierunków pedagogicznych nastąpiło najpierw w formie studiów wieczorowych, które uruchomiono po raz pierwszy w roku akademickim 1960/61. Pierwszymi studentami byli wybitni nauczyciele-pra-ktycy, pracownicy Kuratorium, inspektoratów oświaty oraz działacze ZNP, którzy nie posiadali studiów wyższych. Studia wieczorowe z dyplomem magi­stra zakończyło 171 osób, zaś przez różne lata studiów przeszło ogółem 217 osób. Studenci ci realizowali program pedagogiki ogólnej. Dalsze lata przy­niosły nowe formy studiów zaocznych w zakresie pedagogiki. Realizowano następujące kierunki studiów pedagogicznych: pedagogika opiekuńcza, peda­gogika w zakresie pracy kulturalno-oświatowej, pedagogika szkolna, naucza­nie początkowe, pedagogika przedszkolna oraz dwuletni cykl pedagogiki ogó­lnej dla absolwentów WSN.

Intensyfikacja pedagogicznych studiów zaocznych związana była z powołaniem Instytutu Pedagogiki oraz uruchomieniem pedagogicznych kierunków stacjonarnych.

Uruchomienie Instytutu Pedagogiki w naszej uczelni było zasługą Rektora uczelni (prof. dr. hab. Tadeusza Gospodarka, Dziekana Wydziału Filolo-giczno-Historycznego), prof. dr. hab. Feliksa Pluty i doc. dr. Zygmunta Łomnego. Stanowisko dyrektora Instytutu powierzono prof. dr. hab. Teodoro­wi Musiołowi. Jego zastępcą został doc. dr Zygmunt Łomny.

W ramach Instytutu Pedagogiki powołano pięć zakładów: Zakład Pedagogi­ki - kierownik doc. dr Z. Łomny; Zakład Psychologii - kierownik doc. dr H. Olesiak, w roku 1975 kierownictwo tego zakładu objęła doc. dr L. Stawo-wska; Zakład Historii Wychowania i Oświaty - kierownik doc. dr hab. Fran­ciszek Marek; Zakład Kultury Współczesnej - kierownik prof. dr hab. T. Gos­podarek; Zakład Praktyk Pedagogicznych - kierownik st. wykładowca mgr R. Prajs; Pracownię Nowych Technik Nauczania - kierownik dr M. Wań-czowski; Pracownię Metodyki Wychowania Harcerskiego - kierownik dr Ja­nusz Michułowicz, od roku 1974 kierownictwo tej pracowni objął dr Eryk Holona. W 1976 roku Pracownię NTN przekształcono w Wydziałową Praco­wnię Nowych Technik Nauczania.
Pedagogiczne studia stacjonarne rozpoczęło 190 studentów w roku akade­mickim 1973/74. Uruchomiono wtedy trzy następujące kierunki: pedagogikę szkolną, opiekuńczą, kulturalno-oświatowa. W roku akademickim 1974/75 uruchomiono pedagogikę przedszkolną, a także przejściowo stacjonarną pedagogikę po WSN. W obu formach kształcenia studiowało ogółem 1175 osób, w tym na studiach dziennych 580 osób, na studiach zaocznych 595, W tym na tak unikalnym kierunku m.in. jak pedagogika pracy.

W ramach Katedry Pedagogiki, a następnie Instytutu Pedagogiki, tytuły profesora uzyskali: Jan Konopnicki, Józef Madeja, Teodor Musiol, Tadeusz Gospodarek. Stopień doktora habilitowanego: Franciszek Marek - UJ, Lidia Stawowska - UAM, Władysław Puślecki - UAM. W różnych fazach lat 70. awanse na funkcję docenta uzyskały następujące osoby: dr hab. Fr. Marek, dr hab. Wł. Puślecki, dr Z. Łomny, docentury kontraktowe - dr Lidia Stawo­wska, dr H. Olesiak, dr Franciszek Czech, dr Piotr Guz.

Od chwili uzyskania praw doktoryzowania przez uczelnię w 1960 r. z gro­na pracowników Katedry Pedagogiki, a później Instytutu Pedagogiki tytuł doktora nauk humanistycznych uzyskały następujące osoby: Piotr Guz, Teo­dor Musioł; Zygmunt Łomny, Irena Szmitrowska, Halina Smolińska, Janusz Michułowicz, Marian Treszel, Augustyn Leśnik, Henryk Koniarski, Eryk Ho-lona, Teresa Borowska, Anna Rogowska, Zofia Halska, Stanisław Korczyński, Krystyna Pluta, Józefa Brągiel, Józef Podgórecki, Zenon Jasiński, Irena Gniaz­dowska, Ludwik Kozołub, Stanisław Gawlik, Stanisław Zagórny, Jerzy Pająk, Ewa Smak, Jacek Gburek, Stanisława Włoch, Marian Kapica, Jadwiga Jadczak, Czajkowska Irena, Edward Nycz.

Pracownicy Instytutu Pedagogiki doktoryzowali się również w innych ośrodkach akademickich m.in.: Piotr Nazar (Uniwersytet Gdański), Klaudia Dwo-raczek (Uniwersytet Wrocławski), Eleonora Sapia-Drewniak (Uniwersytet Ja­gielloński), Krystyna Łangowska (Uniwersytet Śląski).

Instytut Pedagogiki nawiązał współpracę naukową z Wyższą Szkołą Pedagogiczną w Poczdamie (NRD), z Instytutem Pedagogicznym w Biełgorodzie (ZSRR) oraz z Samodzielnym Oddziałem Pedagogicznym w Opawie i Hradec Kralove (CSRS). Współpracował a także innymi ośrodkami naukowymi w kraju. Szczególnie pozytywnie rozwijała się współpraca naukowa w zakre­sie kształcenia kadry między Instytutem Pedagogiki WSP i Wydziałem Pedagogicznym Uniwersytetu Śląskiego, Uniwersytetem Jagiellońskim i Wyższą Szkołą Pedagogiczną w Krakowie, Instytutem Pedagogiki i Instytutem Psychologii Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetem Wrocławskim, Uniwersytetem Warszawskim i Uniwersytetem Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Przykładem wyjątkowej współpracy była podpi­sana umowa między Wyższą Szkołą Pedagogiczną w Opolu i Instytutem Pe­dagogiki a Ministerstwem Przemysłu Maszynowego w Warszawie w roku 1974, na mocy której uczelnia zobowiązała się kształcić w trybie zaocznym dla potrzeb tego przemysłu pedagogów pracy.
Pozytywnym przykładem współpracy z regionem była wieloletnia koopera­cja naukowa i dydaktyczna Instytutu Pedagogiki z FOC „Rafamet" w Kuźni Raciborskiej. Jej efektem była realizacja tematów badawczych na zlecenie „Rafametu" a także pomoc w zakresie doskonalenia i dokształcenia różnych grup zawodowych jego pracowników. Nie był to jedyny przejaw współpracy z regionem zadania o innym charakterze Instytut wykonywał również dla Zakładów Azotowych w Kędzierzynie-Koźlu, Zakładów Wapienniczych w Górażdżach i innych. Ich treścią były problemy adaptacji w środowisku pracy, świadomość społeczno-polityczna wybranych grup pracowniczych, pedagogiczna rola mistrza, problemy fluktuacji pracowniczej. Powyższe informacje świadczą o tym, że Instytut Pedagogiki przychodzi z istotną pomocą gospodarce narodowej i gospodarce regionalnej, a przede wszystkim przemysłowi w zakresie doskonalenia i dokształcenia różnych grup zawodowych pracowników.

Instytut Pedagogiki przychodził także z istotną pomocą dla oświaty, szkolnictwa i kultury przede wszystkim w najbliższym regionie. Dowodem na to były sesje naukowe na temat „Jednolity system wychowawczy w szkołach zawodowych" oraz „Zagrożenia alkoholowego młodzieży szkolnej na terenie miasta Opola i regionu Opolszczyzny".

Warte odnotowania było również uprofilowanie kierunków naukowo-badawczych Instytutu Pedagogiki, które nawiązywało do ogólnej tendencji specja­lizacji uczelni i instytutów naukowo-badawczych w Polsce. Z inicjatywy Rek­tora i równocześnie dyrektora Instytutu prof. dr. hab. T. Gospodarka przyjęto następujące kierunki specjalizacji:

* kształcenie i wychowanie w zreformowanej szkole,
* uwarunkowania psychologiczne, socjologiczne i pedagogiczne procesów rozwoju osobowości społecznej współczesnego Polaka,
* kultura polityczna rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego w Polsce,
* pozaprodukcyjne funkcje zakładu pracy.

Dorobek pracowników Instytutu Pedagogiki w pierwszym pięcioleciu jego funkcjonowania to: 35 pozycji zwartych (typu książkowego), ponad 180 rozpraw naukowych, około 700 artykułów, referatów i recenzji. Wydano ogółem 14 Zeszytów Naukowych o problematyce pedagogicznej, historyczno-oświato-wej, psychologicznej i kulturoznawczej. Materiał naukowy zawarty w tych publikacjach posiada różną wartość poznawczą, informacyjną i praktyczną.

Niezmiernie ważnym odcinkiem całokształtu przedsięwzięć Katedry Pedagogiki, a później Instytutu Pedagogiki było przygotowanie studentów pracy zawodowej oraz do działalności i refleksji naukowo-badawczych. Pierwsze studenckie koło pedagogiczne powołano w okresie funkcjonowania Katedry Pedagogiki w jego pracach brali udział studenci nie tylko pedagogiki ale również pozostałych kierunków nauczycielskich WSP. Praca w Naukowym Kole Pedagogów została zintensyfikowana po powołaniu Instytutu Pedagogicznego. Cieszyło się ono zainteresowaniem wśród studentów kierunków pedagogicz­nych w Instytucie. Reprezentowało wysoki udział w rozwoju studenckiego ru­chu naukowego także w skali ogólnopolskiej. Z inicjatywy tego Koła zorgani­zowano w Opolu wiele seminariów ogólnopolskich dotyczących problematyki niedostosowania społecznego. Była to wielka zasługa opiekuna Koła doc. dr Franciszka Czecha, a także jego następcy dr. Zenona Jasińskiego. Koło to uzyskało wiele nagród i wyróżnień za swoją działalność z Medalem Komisji Edukacji Narodowej włącznie.

Od drugiej połowy lat 70. stworzona została możliwość prowadzenia działalność naukowo-badawczą studentów, między innymi poprzez wakacyjne praktyki terenowe w ramach wakacyjnych obozów naukowych. Badania z udziałem studentów prowadzone były na terenie przemysłowych zakładów pracy, w szkołach i instytucjach kulturalnych.

Ukoronowaniem okresu budowy, stabilizacji i miejsca w kraju pedagogiki opolskiej było wystąpienie środowiska opolskich pedagogów z inicjatywą nadania Doktoratu Honoris Causa wybitnemu uczonemu, pedagogowi prof. Bogdanowi Suchodolskiemu w 1985 roku. Był to pierwszy i jedyny Doktorat Honoris Causa nadany przez opolską WSP.